IKEA jest szwedzką marką wyposażenia domu oraz międzynarodowym systemem franczyzowym obejmującym projektowanie, produkcję, dostawy i sprzedaż mebli, artykułów dekoracyjnych, tekstyliów, oświetlenia, wyposażenia kuchni, produktów do przechowywania oraz żywności. Firma wywodzi się z regionu Smalandia w południowej Szwecji. Została założona w 1943 roku przez Ingvara Kamprada, który miał wówczas 17 lat. Nazwa IKEA powstała z pierwszych liter jego imienia i nazwiska oraz nazw Elmtaryd, rodzinnego gospodarstwa Kamprada, i Agunnaryd, pobliskiej miejscowości.
Przedsiębiorstwo zostało zarejestrowane 28 lipca 1943 roku jako niewielka firma handlowa działająca początkowo w modelu wysyłkowym. Kamprad sprzedawał między innymi pióra, zegarki, portfele, rajstopy i inne drobne towary. Meble pojawiły się w ofercie w 1948 roku i w krótkim czasie stały się jej najważniejszą częścią. IKEA korzystała z bezpośredniej współpracy z producentami, ograniczała koszty pośrednictwa i koncentrowała się na oferowaniu prostych produktów w cenach dostępnych dla szerokiego grona klientów.
Pierwszy pełny katalog meblowy IKEA, przeznaczony na 1951 rok, został wydany w Szwecji jesienią 1950 roku. Katalog stał się jednym z podstawowych narzędzi sprzedaży i budowania wizerunku marki. Przez kolejne dziesięciolecia przedstawiał nie tylko pojedyncze produkty, lecz także kompletne aranżacje mieszkań, odpowiadające zmianom stylu życia i sposobów urządzania domów. Ostatni tradycyjny katalog IKEA ukazał się w 2020 roku jako wydanie na 2021 rok, po czym firma przeniosła większą część prezentacji oferty do kanałów cyfrowych.
W marcu 1953 roku w Älmhult otwarto pierwszy stały salon wystawowy IKEA. Klienci mogli obejrzeć meble przed złożeniem zamówienia i porównać ich wykonanie z ceną. Pierwszy pełnowymiarowy dom meblowy IKEA rozpoczął działalność w tej samej miejscowości w 1958 roku. W 1963 roku w Nesbru pod Oslo otwarto pierwszy sklep poza Szwecją, rozpoczynając międzynarodową ekspansję marki. Ważnym etapem rozwoju było również otwarcie w 1965 roku dużego domu meblowego w Kungens Kurva pod Sztokholmem.
IKEA nie wynalazła mebli dostarczanych w płaskich opakowaniach, ale w dużym stopniu przyczyniła się do upowszechnienia tego rozwiązania. Ograniczenie objętości paczek zmniejszało koszty magazynowania i transportu, a przeniesienie części pracy, przede wszystkim przewozu i montażu, na klienta pozwalało obniżać ceny. Z czasem płaskie opakowania, samodzielny montaż, magazyny samoobsługowe i duże sklepy z przykładowymi wnętrzami stały się podstawowymi elementami modelu sprzedaży IKEA.
Produkty marki są rozwijane zgodnie z koncepcją określaną jako Demokratyczne Wzornictwo. Zakłada ona równoważenie pięciu elementów: formy, funkcji, jakości, zrównoważonego rozwoju i niskiej ceny. Proces projektowania jest podporządkowany możliwości produkowania dużych serii oraz efektywnego pakowania i transportowania produktów. Za rozwój znacznej części światowego asortymentu odpowiada dział Range, obejmujący między innymi szwedzką spółkę IKEA of Sweden AB. Oferta obejmuje zarówno meble i akcesoria domowe, jak i produkty spożywcze sprzedawane w restauracjach, sklepikach spożywczych i punktach gastronomicznych IKEA.
Współczesna IKEA nie jest jednym przedsiębiorstwem posiadającym wszystkie sklepy, fabryki i prawa do marki. Działa jako system franczyzowy skupiający wiele odrębnych grup kapitałowych. Właścicielem marki, koncepcji handlowej i systemu franczyzowego jest zarejestrowana w Holandii spółka Inter IKEA Systems B.V., należąca do Inter IKEA Group. Ostatecznym właścicielem tej grupy jest Inter IKEA Foundation, fundacja niemająca indywidualnych beneficjentów.
Sprzedaż detaliczną prowadzą franczyzobiorcy. Największym z nich jest Ingka Group, która obsługuje większość dużych sklepów IKEA, w tym placówki w Polsce. Ingka Group jest odrębną organizacją od Inter IKEA Group i należy do holenderskiej Stichting INGKA Foundation. Obie grupy mają wspólne korzenie i założyciela, ale posiadają oddzielne kierownictwo oraz odrębne struktury własności. Franczyzobiorcy korzystający z marki IKEA przekazują Inter IKEA Systems opłatę franczyzową obliczaną na podstawie ich sprzedaży.
W roku finansowym 2025 pod marką IKEA działało 13 grup franczyzowych obecnych na ponad 60 rynkach. Łącznie prowadziły one ponad 800 punktów kontaktu z klientami, obejmujących duże sklepy, mniejsze placówki, studia planowania oraz punkty odbioru. Światowa sprzedaż detaliczna produktów, żywności i usług IKEA wyniosła w tym okresie 44,6 mld euro, a sklepy odwiedziło 915 mln osób. Dane te dotyczą całego systemu franczyzowego, a nie pojedynczej spółki.
Związek IKEA z Polską rozpoczął się wcześniej niż działalność sklepów marki w kraju. 27 stycznia 1961 roku Ingvar Kamprad złożył w polskiej fabryce zamówienie na 500 krzeseł ÖGLA z drewna bukowego. W kolejnych dekadach Polska stała się jednym z najważniejszych zapleczy produkcyjnych i dostawczych IKEA. Pierwszy polski sklep został otwarty we wrześniu 1990 roku na warszawskim Ursynowie. Następne placówki uruchomiono między innymi w centrum Warszawy, Gdańsku i Jankach.
Według informacji opublikowanych przez IKEA w 2026 roku Grupa Ingka posiadała w Polsce 12 sklepów IKEA, 19 studiów planowania i zamówień oraz ponad 50 punktów odbioru zamówień. Działalność związana z marką obejmuje w Polsce także produkcję mebli i komponentów, zakupy od zewnętrznych dostawców, logistykę, centra usług biznesowych oraz centra handlowe zarządzane przez Ingka Centres.
Rozpoznawalność IKEA jest związana nie tylko z produktami, lecz także z ujednoliconym sposobem funkcjonowania sklepów. Charakterystyczne elementy obejmują ekspozycje pełnych pomieszczeń, wyznaczoną trasę zwiedzania, magazyny samoobsługowe, nazwy produktów wywodzące się głównie z języków skandynawskich oraz część gastronomiczną kojarzoną między innymi ze szwedzkimi klopsikami. Model ten był stopniowo uzupełniany sprzedażą internetową, aplikacjami mobilnymi, studiami projektowymi, punktami odbioru i mniejszymi sklepami miejskimi.
